{"id":1444,"date":"2024-09-09T00:00:00","date_gmt":"2024-09-09T00:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/herdemlaw.com\/?p=1444"},"modified":"2025-04-09T18:48:57","modified_gmt":"2025-04-09T18:48:57","slug":"turkiyenin-f-35-savas-ucagi-ve-s-400-hava-savunma-sistemi-kriziturkiyenin-f-35-savas-ucagi-ve-s-400-hava-savunma-sistemi-krizi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/herdemlaw.com\/tr-tr\/kesfetmek\/turkiyenin-f-35-savas-ucagi-ve-s-400-hava-savunma-sistemi-kriziturkiyenin-f-35-savas-ucagi-ve-s-400-hava-savunma-sistemi-krizi\/","title":{"rendered":"T\u00dcRK\u0130YE\u2019N\u0130N F-35 SAVA\u015e U\u00c7A\u011eI VE S-400 HAVA SAVUNMA S\u0130STEM\u0130 KR\u0130Z\u0130T\u00dcRK\u0130YE\u2019N\u0130N F-35 SAVA\u015e U\u00c7A\u011eI VE S-400 HAVA SAVUNMA S\u0130STEM\u0130 KR\u0130Z\u0130"},"content":{"rendered":"

Turkey’s relationship with the fifth-generation fighter jet, the F-35, dates back to the early 2000s. The F-35, which was developed after the F-22 project, the first fifth-generation fighter jet to be put into production and put into service in the world, has become a symbol of unity and security for the Western Alliance. The tensions that followed resulted in Turkey purchasing the S-400 air defense system and being removed from the F-35 Project. This article will examine the F-35 and fifth-generation fighter jets, explain Turkey’s place in this project in detail, shed light on the S-400 air defense system purchased from Russia and the events that developed as a result of this purchase process, and finally, examine the possible consequences of returning to the F-35 program.<\/p>\n

The aviation and defense industry, which experienced a major transformation and revolution with the 4th generation fighter jets, the transition from the analog system to the digital system called "fly-by-wire" and the transfer of the main tasks of flying the aircraft to a limited artificial intelligence computer after this technological transformation, as a result of which the pilot transformed from the person who flies the aircraft to the person who controls its flight,<\/strong> are among the most radical changes experienced in the defense industry and aviation sector, especially in the late 70s and 80s.<\/p>\n

Bunun ard\u0131ndan geli\u015ftirme süreçlerine ba\u015flanan be\u015finci nesil sava\u015f uçaklar\u0131n\u0131n ilk örne\u011fi 2005 y\u0131l\u0131nda ABD envanterine giren F-22 sava\u015f uça\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Bu uçaklar, kendilerinden önceki nesil sava\u015f uçaklardan çok büyük bir teknolojik farkla ayr\u0131lmaktad\u0131r: Bunlar çok dü\u015fük radar kesit alanlar\u0131 sa\u011flayan dizayn özellikleri, a\u011f merkezli sava\u015f altyap\u0131s\u0131, çok geli\u015fmi\u015f çevresel fark\u0131ndal\u0131k, ufuk ötesi sava\u015f altyap\u0131s\u0131 gibi sistemler<\/strong>, bu uçaklar\u0131 di\u011ferlerinden daha özel k\u0131lmaktad\u0131r. (Örne\u011fin, F-35 uçaklar\u0131nda yedi milyon sat\u0131r bilgisayar kodu bulunmaktad\u0131r ve tehdit tan\u0131mlanmas\u0131nda bir 4. Nesil uçaktan yüz kat fazla parametre kullan\u0131lmaktad\u0131r. Air Force Magazine’e göre, 4. nesil F-16’n\u0131n radar kesit alan\u0131 4m² yken; F-35’in radar kesit alan\u0131 0.005m²’dir. Radar kesit alan\u0131 0.01m² olan güvercinden bile daha az radarda görünen F-35 gibi 5. nesil uçaklara sahip devletler, büyük hava üstünlükleri kazanmaktad\u0131r.)<\/p>\n

Amerika,’n\u0131n be\u015finci nesil ikinci sava\u015f uça\u011f\u0131 projesi olan F-35 program\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 JAST (Joint Advanced Strike Technology) olarak bilinen bir giri\u015fim olu\u015fturmu\u015ftur. Ba\u015flang\u0131çtaki bu giri\u015fimin amac\u0131 yeni bir sava\u015f uça\u011f\u0131n\u0131n tasarlanmas\u0131 ve geli\u015ftirilmesi faaliyeti de\u011fil, yeni nesil sava\u015f uça\u011f\u0131 için gereken teknolojinin geli\u015ftirilmesidir.<\/strong> Daha sonras\u0131nda çe\u015fitli firmalar taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen uçak prototiplerinden Lockheed Martin’in prototipinin ABD Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan uygun görülmesinden sonra 2001 y\u0131l\u0131nda Northrop Grumman ve BAE System altyüklenici seçilerek Lockheed Martin’e 10 y\u0131ll\u0131k bir geli\u015ftirme süreci verilmi\u015ftir ve 2006 y\u0131l\u0131nda ilk F-35A modeli hangardan ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu süreç içerisinde ABD, hem müttefikleriyle ortak savunma sistemlerinin geli\u015ftirilmesi hem de F-35 sava\u015f uça\u011f\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi, üretilmesi ve sat\u0131lmas\u0131 hususlar\u0131nda dokuz devletin dahil oldu\u011fu bir Konsorsiyum <\/strong>kurulmu\u015ftur. Konsorsiyumdaki ülkeler, uça\u011f\u0131n geli\u015ftirilmesine sunduklar\u0131 katk\u0131 ve kapasiteleri nispetinde üretimden pay sahibi kabul edilmi\u015flerdir. Bu a\u015famada uça\u011f\u0131n ana üreticisi ve en büyük mü\u015fterisi olan ABD, s\u0131n\u0131fland\u0131rman\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda tutulmu\u015ftur. Bununla beraber geli\u015ftirilmesine 2,5 milyar dolarla birinci dereceden katk\u0131 sunan tek devlet Birle\u015fik Krall\u0131k’t\u0131r<\/strong>. \u0130kinci seviye ortak olarak 1 milyar dolarl\u0131k yat\u0131r\u0131mla \u0130talya,<\/strong> 880 milyon dolarla Hollanda<\/strong> bulunmaktad\u0131r. Üçüncü seviye ortaklar ise: 195 milyon dolarla T\u00fcrkiye<\/strong>, 160 milyonla Kanada<\/strong>, 144 milyonla Avustralya<\/strong>, 122 milyonla Norveç<\/strong> ve 110 milyon dolarl\u0131k yat\u0131r\u0131mla Danimarka <\/strong>projeye ortak olmu\u015ftur. Türkiye mü\u015fterek Taarruz Uça\u011f\u0131 (F-35) Projesine 12 Temmuz 2002 tarihindeki Savunma Sanayii \u0130cra Komitesi (SS\u0130K)<\/strong> karar\u0131na istinaden dahil olmu\u015ftur.<\/p>\n

Bu süreç içerisinde Türk hükûmeti ve Türk firmalar\u0131 F-35’in üretimi ve geli\u015ftirilmesinde aktif rol oynam\u0131\u015flard\u0131r. Bu firmalar, uça\u011f\u0131n çe\u015fitli parçalar\u0131nda ve sistemlerinde tasar\u0131m ve üretim görevleri üstlenmi\u015flerdir.<\/p>\n

Projede daha önce ba\u015fl\u0131ca yer alan ba\u015fl\u0131ca Türk Savunma Sanayii Firmalar\u0131 ve üstlendikleri roller a\u015fa\u011f\u0131da \u015föyle özetlenmektedir:<\/p>\n

TUSA\u015e,<\/strong> F-35A uçaklar\u0131n\u0131n orta gövdesini, ABD d\u0131\u015f\u0131ndaki tek kaynak olarak üretmektedir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra orta gövde kompozit ve metalik parçalar\u0131, hava al\u0131\u011f\u0131, hava yer harici yük ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 ve adaptörü de TUSA\u015e taraf\u0131ndan haz\u0131rlanmaktad\u0131r.<\/p>\n

AYESA\u015e<\/strong> da F-35’in panaromik kokpit ekran\u0131n\u0131 üretmekte. Bunun yan\u0131 s\u0131ra füze kontrol arayüz kartlar\u0131n\u0131n üretimini ise tek kaynak olarak üstleniyor.<\/p>\n

Alp Havac\u0131l\u0131k, ana ve burun ini\u015f tak\u0131mlar\u0131n\u0131n parçalar\u0131n\u0131, uça\u011f\u0131n yap\u0131sal baz\u0131 parçalar\u0131n\u0131 ve F-35’in motoru F135 için çe\u015fitli bile\u015fenleri üretiyor.<\/p>\n

ASELSAN<\/strong>’\u0131n ise aviyonik sistemler ve uça\u011f\u0131n hedefleme sisteminde kullan\u0131lan optik bile\u015fenler ile ilgili çal\u0131\u015fmalar\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

HAVELSAN<\/strong> da Türkiye’nin F-35 Entegre Pilot ve Bak\u0131m E\u011fitim Merkezi’nin kurulumunu üstlenmi\u015ftir.<\/p>\n

Öte yandan Türkiye’nin F-35’te kullan\u0131lacak füze ve mühimmatlara yönelik çal\u0131\u015fmalar\u0131 da gerçekle\u015fti. ROKETSAN ve TÜB\u0130TAK<\/strong> SAGE, SOM-J seyir füzesi geli\u015ftirirken ASELSAN ve TÜB\u0130TAK SAGE de Hassas Güdüm Kiti’ni F-35’te kullan\u0131ma uygun olarak yeniden tasarlad\u0131.<\/p>\n

Bütün bu üretim ve geli\u015ftirme faaliyetlerinin ard\u0131ndan 21 Haziran 2018 tarihinde Türkiye F-35 Projesi kapsam\u0131nda tedarik edilecek olan 100 uçak sipari\u015finden ilk uça\u011f\u0131n\u0131 Teksas-Fort Worth’te teslim ald\u0131. Bu tarihten itibaren Türkiye için üretilen uçak say\u0131s\u0131 6’ya ula\u015ft\u0131 ancak ABD ile ya\u015fanan S-400 hava savunma sistemi krizi neticesinde Türkiye için üretilen uçaklar ABD Hava Kuvvetleri’ne teslim edildi.<\/p>\n

S-400 HAVA SAVUNMA S\u0130STEM\u0130 VE TÜRK\u0130YE:<\/strong><\/p>\n

Türkiye’nin hava savunma sistemine kar\u015f\u0131 duydu\u011fu ihtiyaç özellikle güney s\u0131n\u0131r\u0131ndaki Irak, \u0130ran ve Suriye<\/strong> ile meydana gelen gerilimler ve bu ülkelerden gelebilecek füze tehdidine kar\u015f\u0131 1990’l\u0131 y\u0131llar\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren hava savunma sistemi edinmeye dayanmaktad\u0131r. Türkiye, daha önceden hava sahas\u0131na yönelik bir füze tehdidinde, bu tehditlerin bertaraf edilmesi görevini F-16 sava\u015f uçaklar\u0131na vermi\u015fti ancak havadan yap\u0131lacak bir müdahaleden ziyade yerden radar destekli gerçekle\u015ftirilecek olan savunma sistemlerinin önemi ilerleyen zamanla gün yüzüne ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Savunma Sanayii Müste\u015farl\u0131\u011f\u0131’n\u0131n hava savunma sistemi al\u0131m\u0131na ili\u015fkin 2000’li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri açt\u0131\u011f\u0131 ihalelerde herhangi bir sonuç al\u0131namam\u0131\u015ft\u0131r. Bununla beraber 2011 y\u0131l\u0131nda Suriye \u0130ç Sava\u015f\u0131’n\u0131n ba\u015flamas\u0131 üzerine hava sahas\u0131n\u0131n güvenli\u011fini sa\u011flamak Türkiye için önemli bir stratejik öncelik haline geldi. Bu kapsamda Türkiye’nin acil ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak üzere, NATO’ya yap\u0131lan ba\u015fvuruya binaen 2012 y\u0131l\u0131nda ABD, Hollanda<\/strong> ve Almanya<\/strong> kendi envanterlerindeki Patriot Hava Savunma Sistemleri’ni<\/strong> Türkiye’ye yerle\u015ftirdi. Hâlen Türkiye’de NATO görevi kapsam\u0131nda \u0130spanya ve \u0130talya’n\u0131n anti-füze sistemleri konu\u015flu bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Türkiye’nin öncelikli olarak bu sistemlere yönelik aray\u0131\u015f\u0131 devam ederken d\u0131\u015far\u0131dan tedarik edece\u011fi hava savunma sistemlerinden ve bu sistemlerin geli\u015ftiricisi firmalardan kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 bekledi\u011fi en temel kriter “Teknolojik Transfer”in gerçekle\u015ftirilmesiydi.<\/p>\n

Bu giri\u015fimlerin ard\u0131ndan yeni aray\u0131\u015flara giren Türkiye’nin önünde, seçenekleri aras\u0131nda ABD men\u015feli Patriot Hava Savunma Sistemi, Rus men\u015feili S-400 Hava Savunma Sistemi ve Avrupa’da, \u0130talyan- Frans\u0131z Konsorsiyumu olan MBDA’in üretti\u011fi SAMP-T Sistemi bulunmaktayd\u0131. Patriot’lar konusunda Türkiye’nin özellikle öne sürdü\u011fü \u015fartlardan biri olan “teknoloji transferi<\/strong>” hamlesi konusunda en net geli\u015fmelerden biri 2013 y\u0131l\u0131nda ya\u015fand\u0131. Bu y\u0131lda Türkiye, müttefiki olan ABD’den kara ve hava savunma sistemi ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak için ba\u015fvuruda bulundu ancak Türkiye’nin Patriot füzelerini teknoloji transferiyle sat\u0131n alma talebi ABD Kongresi’nde kar\u015f\u0131l\u0131k bulmamas\u0131 ve talebin “Amerikan Fikrî Mülkiyet Kanunu”na uymad\u0131\u011f\u0131 gerekçesiyle reddedilmesi, Patriot sat\u0131n alma giri\u015fimlerinin ask\u0131ya al\u0131nmas\u0131na sebebiyet verdi. Ba\u015far\u0131s\u0131z geçen ihale süreçlerinden ve ABD’ye yap\u0131lan talebin ard\u0131ndan 2013 y\u0131l\u0131nda gerçekle\u015ftirilen ilk ihale sürecinde Türkiye’nin beklentilerini kar\u015f\u0131layan Çinli CPMIEC \u015firketinin geli\u015ftirdi\u011fi FD-2000 Hava Savunma Sistemi’nin sat\u0131n al\u0131nmas\u0131nda karar k\u0131l\u0131nd\u0131 ancak \u015firketin ABD yapt\u0131r\u0131mlar\u0131 kapsam\u0131nda olmas\u0131, teknoloji transferini gerçekle\u015ftirmeye dair niyetinin kaybolmas\u0131 ve NATO çevresinden gelen rahats\u0131zl\u0131klar sonucunda bu sistemin al\u0131m\u0131ndan da vazgeçildi. Bununla beraber S-400 görü\u015fmeleriyle Avrupa men\u015feili SAMP-T sistemine ili\u015fkin görü\u015fmeler de gerçekle\u015ftirilmekteydi. Özellikle Konsorsiyum’un teknoloji transferiyle beraber yeni jenerasyon SAMP-T’lerin üretiminde Türkiye’nin ihtiyaçlar\u0131na göre kurgulanma yap\u0131lmas\u0131na yönelik olu\u015fan irade de bu görü\u015fmeler s\u0131ras\u0131nda ifade edilmi\u015fti ancak bu görü\u015fmeler de ba\u015far\u0131yla sonuçland\u0131r\u0131lamad\u0131.<\/p>\n

Çinli firmaya verilen ihalenin iptal edilmesinden sonra Türkiye ilk olarak “Milli Füze Üretim Projesi”<\/strong>nin olu\u015fturulaca\u011f\u0131n\u0131 duyurdu. Daha sonras\u0131nda gelinen a\u015famada Türkiye 11 Nisan 2017 tarihinde 2 milyar 500 milyon dolarl\u0131k<\/strong> bir anla\u015fmayla Rusya’dan S-400 füzelerinin al\u0131nmas\u0131 için bir anla\u015fman\u0131n imzaland\u0131\u011f\u0131 duyuruldu. Bununla beraber Türkiye’nin \u0131srarla istedi\u011fi ve ön \u015fart olarak sundu\u011fu S-400 füzelerinden ülkeye teknoloji transferi konusunda Rus taraftan Türkiye’ye herhangi bir güvence verilmedi. Pentagon S-400 füzelerinin NATO sistemleriyle uyumlu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtirken, NATO da Türkiye’nin Rusya’dan hava savunma sistemi sat\u0131n almas\u0131n\u0131n ‘sonuçlar\u0131’<\/strong> olaca\u011f\u0131n\u0131 söyledi. Türkiye, Bat\u0131’dan gelen bu tür söylemlere kar\u015f\u0131l\u0131k 12 Temmuz 2019’da ilk S-400 teslimat\u0131n\u0131 ald\u0131.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Sistem nas\u0131l çal\u0131\u015f\u0131yor?<\/strong><\/p>\n