Üniversiteler bünyesinde görev yapan Teknoloji Transfer Ofislerinde (TTO), Ar-Ge Merkezlerinde veya Ar-Ge merkezi belgesi alan i\u015fletmelerde yürütülen faaliyetler sonucunda birçok yeni teknolojik ürün ve hizmet bulu\u015fu ortaya ç\u0131kmakta ve söz konusu bulu\u015flar\u0131n korunmas\u0131 için patent ba\u015fvurular\u0131 yap\u0131lmaktad\u0131r. Bulu\u015flar\u0131n ekonomik de\u011ferleri ve teknolojinin ilerlemesindeki önemi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, bulu\u015fu gerçekle\u015ftiren ile sanayiye aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 ve ticarile\u015ftirilmesini sa\u011flayan \u015firketler aras\u0131nda, bulu\u015fun hak sahipli\u011fi üzerinden s\u0131nai mülkiyet hakk\u0131na ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar ya\u015fanabilmektedir. Bu kapsamda, 6769 say\u0131l\u0131 S\u0131nai Mülkiyet Kanunu (‘Kanun’) ve 29.07.2017 tarihli Çal\u0131\u015fan Bulu\u015flar\u0131na, Yüksekö\u011fretim Kurumlar\u0131nda Gerçekle\u015ftirilen Bulu\u015flara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Ç\u0131kan Bulu\u015flara dair Yönetmelik (‘Yönetmelik’), çal\u0131\u015fanlar\u0131n veya yüksekö\u011fretim kurumlar\u0131nda gerçekle\u015ftirilen bulu\u015flar\u0131n TTO’lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile sanayiye aktar\u0131m\u0131nda, bulu\u015fun hak sahipli\u011fini, patentlenme sürecini ve ekonomik getirisinin payla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 düzenlemektedir.<\/p>\n
Kanun’un 121. maddesine göre, 2547 say\u0131l\u0131 Yüksekö\u011fretim Kurulu Kanunu’nun üçüncü maddesinin birinci f\u0131kras\u0131n\u0131n (c) bendinde tan\u0131mlanan Yüksekö\u011fretim Kurumlar\u0131 (‘Kurum’) ile Millî Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 ve \u0130çi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131’na ba\u011fl\u0131 yüksekö\u011fretim kurumlar\u0131nda yap\u0131lan bilimsel çal\u0131\u015fmalar veya ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda gerçekle\u015ftirilen bulu\u015flar için, özel kanun hükümleri ve bu madde kapsam\u0131ndaki düzenlemeler sakl\u0131 kalmak kayd\u0131yla, çal\u0131\u015fanlar\u0131n bulu\u015flar\u0131na ili\u015fkin hükümler uygulanmaktad\u0131r. Kanun’a göre, söz konusu bulu\u015f gerçekle\u015fti\u011finde, bulu\u015fu yapan bulu\u015funu yaz\u0131l\u0131 olarak ve geciktirmeksizin çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 Kurum’a bildirmekle görevlidir.<\/p>\n
Bahsedilen bildirim yükümlülü\u011fü, uygulamada, üniversite bulu\u015flar\u0131n\u0131n sanayi ile bulu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayarak ticarile\u015ftirilmesini kolayla\u015ft\u0131ran ve üniversite nezdinde görev yapan TTO’lara, Bulu\u015f Bildirim Formu (‘Form’) (Invention Disclosure Form) olarak adland\u0131r\u0131lan yaz\u0131l\u0131 belge ile gerçekle\u015ftirilmektedir. Bu belgenin amac\u0131, söz konusu bulu\u015fun patentlenebilirlik analizini gerçekle\u015ftirmek; e\u011fer patentlenebilirlik söz konusu ise, hak sahipli\u011fini belirlemek ve ürünün ticarile\u015ftirilme sürecini kararla\u015ft\u0131rmakt\u0131r. Form ile bulu\u015f bildiriminde bulunulduktan sonra, bulu\u015f üzerinde hak sahipli\u011fi incelenmektedir ve Kurum bulu\u015f üzerinde hak sahipli\u011fi talebinde bulunursa, patent ba\u015fvurusunu da yapmakla yükümlü olmaktad\u0131r. Bu sebeple, Form’da, bulu\u015f sahibinin ve bulu\u015fun bilgilerinin d\u0131\u015f\u0131nda, bulu\u015f üzerinde Kurum’un deste\u011finin var olup olmad\u0131\u011f\u0131, var ise söz konusu deste\u011fin ne oldu\u011funun belirtilmesi aç\u0131kça istenmektedir. Böylece, bulu\u015f sahibinin Kurum’daki yükümlü faaliyeti gerçekle\u015ftirdi\u011fi ve edindi\u011fi bilgi ve deneyim çerçevesinde yapt\u0131\u011f\u0131 bir ‘’Hizmet Bulu\u015fu’’ ya da bu faaliyetlerinin d\u0131\u015f\u0131nda gerçekle\u015ftirdi\u011fi bir ‘’Serbest Bulu\u015fu’’ de\u011ferlendirmesi yap\u0131lmakta ve hizmet bulu\u015fu oldu\u011fu kanaatine var\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Kurum’un hak talebi söz konusu olabilmektedir.<\/p>\n
Bununla birlikte, Form ile bulu\u015f sahibi bulu\u015fu hakk\u0131ndaki tüm bilgileri TTO ile payla\u015farak, patentlenebilirlik ve ticarile\u015ftirilebilirlik analizinin yap\u0131lmas\u0131n\u0131 ve gerekli sürecin TTO taraf\u0131ndan yönetilmesini kabul etmektedir.<\/p>\n
Kanun’un 121. maddesinin 6. f\u0131kras\u0131na göre, Kurum ba\u015fvurudan veya patent hakk\u0131ndan vazgeçmek isterse veya bulu\u015f, patent ba\u015fvurusu yap\u0131ld\u0131ktan sonra serbest bulu\u015f niteli\u011fi kazan\u0131rsa, öncelikle bulu\u015f sahibine ba\u015fvuru veya patent hakk\u0131n\u0131 devralmas\u0131n\u0131 teklif etmektedir. Bulu\u015f sahibinin teklifi kabul etmesi halinde, haklar devredilmekte ve Kurum, patent al\u0131nmas\u0131 ve korunmas\u0131 için gereken belgeleri bulu\u015f sahibine vermektedir. Ancak Kurum, ba\u015fvuru veya patent hakk\u0131n\u0131 bulu\u015f sahibine devretmesi durumunda inhisar\u0131 nitelikte olmayan kullan\u0131m hakk\u0131n\u0131 uygun bir bedel kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda sakl\u0131 tutabilme hakk\u0131na sahiptir. Öte yandan, bulu\u015f sahibinin teklifi kabul etmemesi durumunda, patent ba\u015fvurusu veya patent üzerindeki tasarruf yetkisi Kurum’a ait olmaktad\u0131r.<\/p>\n
Kanun’daki önemli bir ba\u015fka düzenleme ise, bulu\u015ftan elde edilen Kurum ve bulu\u015f sahibi aras\u0131ndaki payla\u015f\u0131m\u0131 düzenleyen 121. maddenin 8. f\u0131kras\u0131d\u0131r. Hükme göre, bulu\u015ftan elde edilen gelirin en az üçte biri bulu\u015f sahibine verilmek zorundad\u0131r. Kurum’un bulu\u015ftan elde etti\u011fi gelir ise, Kurum’un bütçesine özg elir olarak kaydedilmekte ve bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar ba\u015fta olmak üzere ihtiyaçlar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Böylece, üniversite kapsam\u0131ndaki bulu\u015flar\u0131n TTO’lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ticarile\u015ftirilmesi suretiyle, üniversitelerin gelir elde edebilmesi söz konusu olmaktad\u0131r.<\/p>\n
Öte yandan, 121. maddenin 9. f\u0131kras\u0131na göre, Kurum’da görevli ö\u011fretim elemanlar\u0131 ile stajyerlerin ve ö\u011frencilerin di\u011fer kamu kurumlar\u0131 veya özel kurulu\u015flarla belirli bir sözle\u015fme kapsam\u0131nda yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 çal\u0131\u015fmalar sonucunda ortaya ç\u0131kan bulu\u015flar üzerindeki hak sahipli\u011finin belirlenmesinde, di\u011fer kanunlardaki hükümler sakl\u0131 kalmak kayd\u0131yla sözle\u015fme hükümleri esas al\u0131nmaktad\u0131r. Buradaki düzenleme, TTO’lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile sanayi kurulu\u015flar\u0131n\u0131n hükümde bahsedilen ki\u015filerden projeleri kapsam\u0131nda geli\u015ftirilecek bulu\u015flara yönelik dan\u0131\u015fmanl\u0131k hizmeti almalar\u0131na yöneliktir.<\/p>\n
Kanun’un Yüksekö\u011fretim Kurumlar\u0131nda Gerçekle\u015ftirilen Bulu\u015flar\u0131 düzenleyen 121. maddesinin uygulanmas\u0131na ili\u015fkin usul ve esaslar ise Yönetmelik ile belirlenmektedir.<\/p>\n
Üniversitelerdeki TTO’lar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, Ar-Ge merkezlerinde ve çe\u015fitli teknolojik çal\u0131\u015fmalar\u0131 yürüten i\u015fletmelerde hizmet görenlerin ortaya ç\u0131kard\u0131klar\u0131 ürün ve hizmet bulu\u015flar\u0131 da patentlenmekte ve ticarile\u015ftirilmektedir. Söz konusu bulu\u015flara yönelik hukuki düzenleme ise Kanun ve Yönetmelik’te ‘Çal\u0131\u015fanlar\u0131n Bulu\u015flar\u0131’ol arak düzenlenmektedir.<\/p>\n
Kanun’un 113. maddesine göre, çal\u0131\u015fan\u0131n, bir i\u015fletme veya kamu idaresinde yükümlü oldu\u011fu faaliyeti gere\u011fi gerçekle\u015ftirdi\u011fi ya da büyük ölçüde i\u015fletme veya kamu idaresinin deneyim ve çal\u0131\u015fmalar\u0131na dayanarak, i\u015f ili\u015fkisi s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 bulu\u015f, hizmet bulu\u015fu olarak adland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Hizmet bulu\u015fu söz konusu oldu\u011funda, çal\u0131\u015fan bu bulu\u015funu i\u015fverene yaz\u0131l\u0131 olarak ve geciktirmeksizin bildirmekle yükümlüdür. Söz konusu bildirim yükümlülü\u011fünün ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 Yönetmelik’in ilgili maddelerinde aç\u0131klanmakla, Kanun’a göre, teknik problemi, çözümünü ve hizmet bulu\u015funu nas\u0131l gerçekle\u015ftirmi\u015f oldu\u011funu, yararlanm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u015fletme deneyim ve çal\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131, varsa di\u011fer çal\u0131\u015fanlar\u0131n katk\u0131lar\u0131n\u0131 ve bu katk\u0131lar\u0131n \u015feklini, yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fle ilgili olarak ald\u0131\u011f\u0131 talimatlar\u0131 ve söz konusu katk\u0131lar yan\u0131nda kendisinin katk\u0131 pay\u0131n\u0131 bildiriminde aç\u0131kça belirtmek zorundad\u0131r. Bu bak\u0131mdan, kanaatimizce, yukar\u0131da bahsedilen Form \u015feklinde yaz\u0131l\u0131 bildirimin yap\u0131lmas\u0131 hem i\u015fveren hem de bulu\u015fu gerçekle\u015ftiren çal\u0131\u015fan\u0131n hak sahipli\u011finin tespiti bak\u0131m\u0131ndan faydal\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n
Çal\u0131\u015fan\u0131n hizmet bulu\u015funa yönelik usulüne uygun yap\u0131lan bildiriminden itibaren (Bildirimin eksik yap\u0131lmas\u0131 halinde i\u015fveren, bildirimin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 tarihten itibaren iki ay içerisinde eksikliklerin giderilmesini istemekle yükümlüdür, aksi halde usulüne uygun yap\u0131lm\u0131\u015f kabul edilmektedir.) dört ay içinde i\u015fveren bulu\u015f üzerindeki k\u0131smi veya tam hak talebini çal\u0131\u015fana bildirmek zorundad\u0131r. Tam hak talebine yönelik bildirimin çal\u0131\u015fana ula\u015fmas\u0131yla, bulu\u015f üzerindeki tüm haklar i\u015fverene geçmi\u015f olmaktad\u0131r. \u0130\u015fveren çal\u0131\u015fana hak talebinde bulunmaz veya bildirim yapmazsa, hizmet bulu\u015fu serbest bulu\u015f niteli\u011fi kazanacakt\u0131r.<\/p>\n
\u0130\u015fverenin bulu\u015f üzerinde k\u0131smi hak talebinde bulunmas\u0131 halinde ise, hizmet bulu\u015fu serbest bulu\u015f niteli\u011fini kazanmakla beraber, i\u015fverenin bulu\u015fu kullanma hakk\u0131 sakl\u0131 kalmaktad\u0131r. Ancak bu kullan\u0131m, çal\u0131\u015fan\u0131n bulu\u015funu de\u011ferlendirmesini önemli ölçüde güçle\u015ftiriyorsa çal\u0131\u015fan, bulu\u015fa ili\u015fkin hakk\u0131n tamamen devral\u0131nmas\u0131n\u0131 veya k\u0131smi hakka dayanan kullan\u0131m hakk\u0131ndan vazgeçilmesini i\u015fverenden isteyebilmektedir. \u0130\u015fvereninin çal\u0131\u015fan\u0131n bu iste\u011fine ili\u015fkin bildirimine tebellü\u011f tarihinden itibaren iki ay içerisinde cevap vermemesi halinde, k\u0131smi hakka dayanarak bulu\u015fu kullanma hakk\u0131 sona ermektedir.<\/p>\n
Bununla birlikte, i\u015fverenin hizmet bulu\u015funa ili\u015fkin hak talebinde bulunmas\u0131ndan önce çal\u0131\u015fan\u0131n bulu\u015f üzerinde yapm\u0131\u015f oldu\u011fu tasarruflar, i\u015fverenin haklar\u0131n\u0131 ihlal etti\u011fi ölçüde, i\u015fverene kar\u015f\u0131 geçersiz say\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Öte yandan, i\u015fverenin bulu\u015f üzerinde ister tam hak ister k\u0131smi hak talebinde (bulu\u015fu kullan\u0131yor ise) bulundu\u011funda, çal\u0131\u015fan\u0131n makul bir bedelin kendisine ödenmesini i\u015fverenden isteme hakk\u0131 vard\u0131r. Çal\u0131\u015fana ödenecek bedelin hesaplanmas\u0131nda, bulu\u015fun ekonomik de\u011ferlendirilebilirli\u011fi, çal\u0131\u015fan\u0131n i\u015fletmedeki görevi ve i\u015fletmenin bulu\u015fun gerçekle\u015ftirilmesindeki pay\u0131 dikkate al\u0131nmakla, Yönetmelik'teki katsay\u0131lar üzerinden belirlenmektedir. Bedel ile ödeme \u015fekli, i\u015fveren ile çal\u0131\u015fan aras\u0131nda imzalanan sözle\u015fme veya benzeri bir hukuk ili\u015fkisi hükümlerince belirlenmektedir.<\/p>\n
\u0130\u015fverenin hak talebinde bulunmas\u0131 halinde hizmet bulu\u015funa yönelik Kurum'a patent ba\u015fvuru yükümlülü\u011fü de i\u015fverene ait olmaktad\u0131r. \u0130\u015fverenin ba\u015fvuru yükümlülü\u011fünü süresi içinde yerine getirmemesi halinde, bulu\u015f serbest bulu\u015f niteli\u011fi kazanmaktad\u0131r.<\/p>\n
Çal\u0131\u015fan bulu\u015flar\u0131 ile ilgili uyu\u015fmazl\u0131k halinde, Kanun ve Yönetmelik tahkim usulünün uygulanaca\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. Yönetmelik madde 24'e göre, çal\u0131\u015fan ve i\u015fveren, i\u015fverenin tam hak talebi halinde hizmet bulu\u015funa patent veya faydal\u0131 model verildi\u011fi tarihten itibaren; k\u0131smi hak talebi halinde ise i\u015fverenin bulu\u015ftan yararlanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 tarihten itibaren 2 ay içerisinde uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 çözemezlerse, 12\/1\/2011 tarihli ve 6100 say\u0131l\u0131 Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tahkime ili\u015fkin hükümlerinin uygulanaca\u011f\u0131 belirtilmektedir.<\/p>\n
Sonuç olarak, teknolojik geli\u015fmi\u015fli\u011fin yükseltilmesi, yeni bulu\u015flar\u0131n ortaya ç\u0131kmas\u0131 ve bu bulu\u015flar\u0131n desteklenmesi ile mümkün olmaktad\u0131r. Bu bulu\u015flar\u0131n ortaya ç\u0131kart\u0131lmas\u0131ndaki emek, zaman ve sermaye dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda gerek yüksekö\u011fretim kurumlar\u0131nda gerçekle\u015ftirilen gerek Ar-Ge merkezlerinde çal\u0131\u015fanlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile elde edilen bulu\u015f ve üretim tekniklerinin mülkiyet haklar\u0131n\u0131n koruma alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 gereklili\u011fi a\u015fikard\u0131r. Patent ve faydal\u0131 model ile sa\u011flanan bu hukuki koruma, bulu\u015f yapmak için çaba harcayan bulu\u015f sahibine ve bulu\u015f için gereken yat\u0131r\u0131m\u0131 yapan kurumlara güvence te\u015fkil etmektedir. Bu kapsamda hem TTO'lar\u0131n hem de Ar-Ge merkezleri veya Ar-Ge birimleri olan \u015firketlerin ve bulu\u015f sahiplerinin bulu\u015f üzerindeki hak ve yükümlülüklerini bilmeleri, kanaatimizce bulu\u015f ve teknolojik hizmet sistemine harcanan bütçenin heba olmamas\u0131 aç\u0131s\u0131ndan son derece önem arz etmektedir.<\/p>\n
Yazar: Suzan Tekin<\/p>\n
Kaynakça<\/p>\n
6769 say\u0131l\u0131 S\u0131nai Mülkiyet Kanunu, http:\/\/www.resmigazete.gov.tr\/eskiler\/2017\/01\/20170110-9.htm<\/a>,<\/p>\n 29.07.2017 tarihli Çal\u0131\u015fan Bulu\u015flar\u0131na, Yüksekö\u011fretim Kurumlar\u0131nda Gerçekle\u015ftirilen Bulu\u015flara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Ç\u0131kan Bulu\u015flara dair Yönetmelik, http:\/\/www.resmigazete.gov.tr\/eskiler\/2017\/09\/20170929-6.htm<\/a><\/p>\n <\/p>\n