Son bir y\u0131l i\u00e7inde art arda ya\u015fanan u\u00e7ak kazalar\u0131 sonras\u0131nda havac\u0131l\u0131k camias\u0131n\u0131n akl\u0131nda tek bir soru var: U\u00e7tu\u011fumuz u\u00e7aklar ger\u00e7ekten g\u00fcvenli mi? Teknolojinin geli\u015fmesiyle birlikte elbette havac\u0131l\u0131k sekt\u00f6r\u00fc de geli\u015fti. D\u00fcnyan\u0131n en bilindik iki u\u00e7ak firmas\u0131 Boeing ve Airbus da pe\u015f pe\u015fe geli\u015ftirdikleri son teknoloji u\u00e7aklar\u0131n\u0131 tan\u0131tt\u0131lar. Hi\u00e7 ku\u015fkusuz Boeing'in en yeni u\u00e7a\u011f\u0131 737 Max 8 de (\"Max\") sekt\u00f6rde b\u00fcy\u00fck heyecan yaratt\u0131. Bununla birlikte havayolu firmalar\u0131 da filolar\u0131na bu u\u00e7aklar\u0131 sat\u0131n alarak ya da kiralama (leasing) yolu ile dahil ettiler. Ancak 28 Ekim 2018 tarihinde Lion Air'a ait Boeing 737 Max 8 tipli u\u00e7a\u011f\u0131n Java denizine \u00e7ak\u0131larak 189 ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetmesi sonucu g\u00f6zler u\u00e7a\u011f\u0131n teknik ar\u0131zas\u0131na \u00e7evrilmi\u015fken Ayn\u0131 ko\u015fullarda 10 Mart 2019 tarihinde d\u00fc\u015fen Etiyopya Havayollar\u0131'na ait u\u00e7a\u011f\u0131n ilk kaza ile benzer \u015fekilde d\u00fc\u015fmesi ve 157 ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetmesi sekt\u00f6rde adeta \u015fok etkisi yaratt\u0131. Bir\u00e7ok \u00fclkede aktif bir \u015fekilde u\u00e7urulan Max u\u00e7aklar\u0131na duyulan g\u00fcven sars\u0131l\u0131rken, aralar\u0131nda T\u00fcrkiye, \u00c7in, Etiyopya, Hollanda, \u0130ngiltere, Almanya, Fransa, Avusturya, Rusya ve ABD dahil toplamda 42 \u00fclkede bu tipteki 370 u\u00e7a\u011f\u0131n operasyonlar\u0131 ge\u00e7ici s\u00fcreli\u011fine durduruldu ve \u00fclkeler hava sahalar\u0131n\u0131 bu u\u00e7u\u015flara kapatt\u0131.<\/p>\n
Ya\u015fanan bu kazalar\u0131n as\u0131l sebebi neydi?<\/strong><\/p>\n Boeing, 737 Max 8 u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n tasar\u0131mlar\u0131n\u0131 ku\u015fkusuz \u00f6nceki 737 tipindeki u\u00e7aklardan daha farkl\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. Daha geni\u015f bir g\u00f6vdeye sahip olan bu yeni u\u00e7a\u011f\u0131n daha b\u00fcy\u00fck ve g\u00fc\u00e7l\u00fc motorlar\u0131 vard\u0131. Bu motorlar\u0131n kanattaki konumland\u0131rmalar\u0131 ve daha y\u00fcksek iti\u015f g\u00fcc\u00fc sa\u011flamalar\u0131 nedeniyle u\u00e7ak ayn\u0131 tipteki di\u011fer u\u00e7aklardan farkl\u0131 olarak yatay d\u00fczleme daha b\u00fcy\u00fck bir a\u00e7\u0131yla u\u00e7uyordu ve bu nedenle olu\u015fabilecek irtifa kay\u0131plar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilmek i\u00e7in Boeing yeni bir yaz\u0131l\u0131m kulland\u0131. MCAS (Manevra Karakteristikleri Art\u0131rma Sistemi- Manevra Karakteristiklerini Takviye Sistemi) ad\u0131 verilen bu sistem ile u\u00e7ak t\u0131rman\u0131\u015f durumunda s\u00fcratsiz kald\u0131\u011f\u0131nda bilgisayar\u0131n kumandalara do\u011frudan m\u00fcdahale etmesi s\u00f6z konusudur. Her iki kazada da uydudan al\u0131nan sinyallerde u\u00e7aklar\u0131n t\u0131rman\u0131\u015f esnas\u0131nda irtifas\u0131nda s\u00fcrekli bir de\u011fi\u015fiklik oldu\u011fu ve burnunun bir yukar\u0131 bir a\u015fa\u011f\u0131 manevra yapt\u0131\u011f\u0131 tespit edilmi\u015f olup bunun MCAS sistemindeki ar\u0131zadan kaynakland\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n \u00d6zellikle Lion Air kazas\u0131nda, MCAS sistemine u\u00e7a\u011f\u0131n a\u00e7\u0131s\u0131 hakk\u0131nda bilgi veren AOA(Angle of Attack- H\u00fccum A\u00e7\u0131s\u0131) sens\u00f6r\u00fcndeki ar\u0131za nedeniyle elde edilen yanl\u0131\u015f bilgi yaz\u0131l\u0131mda yanl\u0131\u015f yorumlanm\u0131\u015f, sistem u\u00e7a\u011f\u0131n durak oldu\u011funa kanaat getirerek u\u00e7a\u011f\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131p burnunu \u0131srarla yere do\u011fru y\u00f6nlendirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda pilotlar\u0131n deyim yerindeyse sistem ile m\u00fccadele ederek t\u0131rman\u0131\u015fta burnu yukar\u0131 \u00e7evirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 ancak ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. <\/p>\n Boeing ilk kazadan sonra bu yeni sistemden \u015f\u00fcphelenmi\u015f ve bir g\u00fcncelleme duyurusu yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu duyuruda MCAS sorununu Max'lerde tek olan AOA sens\u00f6r\u00fcn\u00fcn say\u0131s\u0131n\u0131 eski versiyonlarda oldu\u011fu gibi ikiye \u00e7\u0131kararak giderebileceklerini belirtmi\u015ftir. Sens\u00f6rler aras\u0131ndaki uyu\u015fmazl\u0131k 5,5 derece veya daha fazla oldu\u011funda MCAS sisteminin devreye girmeyece\u011fini, pilotlar\u0131n sisteme manuel olarak m\u00fcdahale edebilmesinin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Ancak bu g\u00fcncelleme duyurusundan sonra da Etiyopya Havayollar\u0131'n\u0131n u\u00e7a\u011f\u0131 da benzer \u015fartlarda yine ayn\u0131 MCAS sistem ar\u0131zas\u0131n\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f, pilotlar ar\u0131zan\u0131n ne oldu\u011funu tespit edebilmelerine ve sistemi devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmalar\u0131na ra\u011fmen yaz\u0131l\u0131mdaki hata sebebiyle sistem kendili\u011finden aktif hale gelmi\u015f ve kaza \u00f6nlenememi\u015ftir.<\/p>\n Ya\u015fanan kazalar sonucunda Boeing'in hem u\u00e7akta bulunan yolcular\u0131n \u00f6l\u00fcmlerinden dolay\u0131 cezai sorumlulu\u011funa hem de yolcu yak\u0131nlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 trajik kay\u0131plar sonucunda a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu tazminat davalar\u0131 kapsam\u0131nda ve havayolu \u015firketlerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ekonomik kay\u0131plardan dolay\u0131 hukuki sorumlulu\u011funa gidilebilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n Kazalar\u0131n hukuki sorumlulu\u011fu kime aittir?<\/strong><\/p>\n U\u00e7ak kazalar\u0131nda sorumluluk belirlenirken ko\u015fullar t\u00fcm ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla de\u011ferlendirilir. Kazan\u0131n u\u00e7a\u011f\u0131n mekanik ar\u0131zas\u0131ndan m\u0131, havan\u0131n de\u011fi\u015fen ko\u015fullar\u0131ndan m\u0131 yoksa pilotaj hatas\u0131ndan m\u0131 kaynakland\u0131\u011f\u0131 belirlenir. Bahsetti\u011fimiz bu iki kazan\u0131n da ayn\u0131 u\u00e7ak ar\u0131zas\u0131ndan meydana geldi\u011fi anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki bu durumda u\u00e7ak \u00fcreticisinin sorumlulu\u011fundan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ayr\u0131ca pilotlar\u0131n u\u00e7a\u011fa y\u00f6n vermede bir hatalar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece pilotlar\u0131n sorumlulu\u011fundan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir ki zaten her iki olayda da pilotlar u\u00e7a\u011f\u0131 i\u00e7inde bulunduklar\u0131 acil durumdan \u00e7\u0131kartmak i\u00e7in ellerindeki u\u00e7u\u015f manuellerine g\u00f6re do\u011fru say\u0131labilecek manevralar yapm\u0131\u015flard\u0131r. Endonezya'da d\u00fc\u015fen Lion Air u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n pilotlar\u0131 AOA sens\u00f6r ar\u0131zas\u0131 kaynakl\u0131 acil durumdan nas\u0131l \u00e7\u0131k\u0131laca\u011f\u0131n\u0131n e\u011fitimini almad\u0131klar\u0131 yetkililerce ifade edilmektedir. Sadece bu havayollar\u0131n\u0131n pilotlar\u0131n\u0131n de\u011fil, bu u\u00e7a\u011f\u0131 u\u00e7uran hi\u00e7bir havayolu \u015firketi pilotlar\u0131n\u0131n gereken e\u011fitimi almad\u0131klar\u0131 da Amerika dahil bir\u00e7ok \u00fclke taraf\u0131ndan do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fitim vermekle y\u00fck\u00fcml\u00fc olan Boeing kazalardan sonra sorumluluktan kurtulmak i\u00e7in FAA'nin (Federal Aviation Administration- U\u00e7u\u015f Standardizasyonu Kurulu) MCAS sistemi ile ilgili herhangi farkl\u0131 bir e\u011fitim verilmesine gerek duyulmayaca\u011f\u0131na dair raporunu yay\u0131nlayarak sorumluluktan kurtulmaya \u00e7al\u0131\u015fsa da asl\u0131nda u\u00e7aklar\u0131n \u00fcreticisi olarak u\u00e7u\u015fta meydana gelen gelecek risklerle ilgili olarak b\u00fcltenler yay\u0131nlamal\u0131 ve e\u011fitim vermelidir. Somut olayda pilotlar sistemin ve onu kontrol eden yaz\u0131l\u0131m\u0131n nas\u0131l i\u015fledi\u011fini e\u011fitimini almad\u0131klar\u0131 veya bu soruna dair bir b\u00fcltenle bilgilendirilmediklerinden olas\u0131 bir acil durumda aksiyon alamayabilirler. Bu bilgilendirmeyi yapma g\u00f6revi de u\u00e7a\u011f\u0131n g\u00fcvenli bir bi\u00e7imde u\u00e7mas\u0131ndan sorumlu olan \u00fcretici firma Boeing'e aittir. ICAO kurallar\u0131na g\u00f6re \u00fcretici U\u00e7u\u015f Standardizasyon Kurulu (FAA)'nun u\u00e7u\u015fa elveri\u015flilik raporu do\u011frultusunda ilgili u\u00e7ak modeli \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131 teknik modifikasyonlar\u0131 ve uyar\u0131lar\u0131 i\u00e7eren \"servis b\u00fclteni\" ad\u0131 verilmi\u015ftir, u\u00e7akta yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikler ya da u\u00e7aktaki sistemsel sorunlar\u0131n u\u00e7u\u015f boyunca nas\u0131l kontrol edilece\u011fini ifade eden b\u00fcltenler yay\u0131nlamal\u0131, yapt\u0131\u011f\u0131 kapsaml\u0131 ve \u00f6nemli bir de\u011fi\u015fiklikte sistemle ilgili \u00e7evrimi\u00e7i ders atamal\u0131d\u0131r. Bu y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck yaln\u0131zca ICAO ANNEX 6 U\u00e7aklar\u0131n \u0130\u015fletimi- Part 1 (Uluslararas\u0131 Sivil Havac\u0131l\u0131k S\u00f6zle\u015fmesi Ek 6 U\u00e7a\u011f\u0131n \u0130\u015fletimi) reg\u00fclasyonunda yer almamakta Boeing ve Havayolu \u015eirketleri aras\u0131ndaki s\u00f6zle\u015fmelerde de Boeing'in yerine getirilmesi gereken bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck olarak ifade edilmi\u015ftir.<\/p>\n Boeing'in hukuki sorumlulu\u011funun dayana\u011f\u0131 nedir?<\/strong><\/p>\n MCAS sistemindeki hatadan dolay\u0131 d\u00fc\u015fen u\u00e7aklarda Boeing'in hukuki sorumlulu\u011funun dayana\u011f\u0131n\u0131 \u015funlar olu\u015fturur:<\/p>\n \tBoeing'in Havayolu \u015firketleriyle yapm\u0131\u015f oldu\u011fu sat\u0131\u015f veya kiralama s\u00f6zle\u015fmeleri kapsam\u0131nda baz\u0131 hukuki sorumluluklar\u0131 vard\u0131r. \u00d6ncelikle u\u00e7ak \u00fcretimi gibi tehlikeli bir i\u015ften kaynaklanan ekstra \u00f6zen y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc bulunmaktad\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra s\u00f6zle\u015fmelerde genellikle yer alan standart garanti h\u00fck\u00fcmlerine g\u00f6re Boeing u\u00e7a\u011f\u0131n g\u00fcvenli bir bi\u00e7imde u\u00e7mas\u0131n\u0131 garanti eder ve bu nedenle \u00fcreticisi oldu\u011fu ay\u0131pl\u0131 \u00fcr\u00fcnlerden sorumludur. Tedarik zinciri sorumlulu\u011funun belirlenmesinde bir kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa sebep vermeyecektir. Alt y\u00fcklenici konumunda olan bir yaz\u0131l\u0131m firmas\u0131 varsa bu yaz\u0131l\u0131m firmas\u0131n\u0131n hatas\u0131 oran\u0131nda sorumlulu\u011funa gidilmesi ve Boeing'le birlikte sorumlu olmalar\u0131 gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde iddialar olsa da yaz\u0131l\u0131m\u0131n her \u015fartta ve ko\u015fulda u\u00e7akla uyumlulu\u011funu test etmesi gereken Boeing'dir. EASA (European Aviation Safety Agency -Avrupa Havac\u0131l\u0131k G\u00fcvenlik Kurumu) kurallar\u0131na g\u00f6re Boeing'in ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u00fcr\u00fcnde \u00fcretim veya tasar\u0131m hatas\u0131 varsa bunu risk fayda testi ile \u00fcr\u00fcn\u00fc piyasaya sunmadan \u00f6nce denemeli, FAA'in u\u00e7u\u015fa uygunluk (airworthiness) denetiminden \u00f6nce kendisinin t\u00fcm \u015fart ve ko\u015fullarda \u00fcr\u00fcn\u00fcn sorunsuz \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan emin olmal\u0131d\u0131r[1]<\/a>. Yaz\u0131l\u0131m\u0131n u\u00e7ak sistemlerine uyumlulu\u011funu da (Compatibility Test) test etmeli, bir sorunla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 takdirde yaz\u0131l\u0131m \u00fcreticisi ile i\u015f birli\u011fi halinde bunu d\u00fczeltmelidir. Ama en nihayetinde u\u00e7a\u011f\u0131 sat\u0131n alan havayolu firmas\u0131 taraf\u0131ndan u\u00e7a\u011f\u0131 beklenenin \u00f6tesinde tehlikeli k\u0131lan bu yaz\u0131l\u0131m\u0131n yol a\u00e7abilece\u011fi sorunlar \u00fcretici taraf\u0131ndan daha ilk u\u00e7u\u015fa \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce belirlenmeli, \u00fcr\u00fcn makul bir bi\u00e7imde g\u00fcvenli hale getirilebilmelidir. Bu sebeple \u00fcr\u00fcn\u00fcn tam ve d\u00fczg\u00fcn bi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fmamas\u0131 durumunda \u00fcreticisinin tek sorumlu olmas\u0131 da ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n \tHavayolu Firmalar\u0131n\u0131n 737 Max tipi u\u00e7aklar\u0131n operasyonunu durdurmalar\u0131 sebebiyle ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131lar nedir? Bu durumun Boeing'e tezah\u00fcr\u00fcn\u00fcn nas\u0131l oldu\u011fu beklenmektedir?<\/p>\n \tFilosuna 737 Max bulunan havayolu firmalar\u0131 ya\u015fanan kazalardan sonra g\u00fcvenlik \u00e7ekinceleri ve m\u00fc\u015fteri tepkisi nedeniyle bu u\u00e7aklar\u0131n operasyonlar\u0131n\u0131 durdurmu\u015flar ve bu u\u00e7akla yapmay\u0131 planlad\u0131klar\u0131 b\u00fct\u00fcn seferleri ya iptal etmi\u015fler ya da filolar\u0131ndaki di\u011fer u\u00e7aklarla bu durumu \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar hatta baz\u0131 \u015firketler operasyonlar\u0131n\u0131 aksatmamak ad\u0131na yeni u\u00e7aklar kiralamak durumunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Sat\u0131n al\u0131nm\u0131\u015f veya kiralanm\u0131\u015f olan bu u\u00e7aklar hangarlarda u\u00e7may\u0131 bekleyece\u011fi g\u00fcn\u00fc beklerken yolcular ise geciken u\u00e7u\u015flar\u0131n\u0131 havaalanlar\u0131nda bekletilmektedirler. Ku\u015fkusuz ki bu durum hem yolcu memnuniyetsizli\u011fine yol a\u00e7m\u0131\u015f hem de havayolu \u015firketlerinin m\u00fc\u015fterilerine kar\u015f\u0131 zor durumda b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra b\u00fcy\u00fck mebla\u011flar \u00f6denerek b\u00fcy\u00fck hayallerle getirilen u\u00e7aklar\u0131n kullan\u0131lamamas\u0131 \u015firketler i\u00e7in ciddi bir ekonomik kayba sebebiyet vermi\u015ftir. Norve\u00e7 Havayollar\u0131 CEO'sunun \"Bu zarar\u0131n faturas\u0131n\u0131 u\u00e7a\u011f\u0131n \u00fcreticilerine g\u00f6nderece\u011fiz\" \u015feklinde yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamadan da anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere yak\u0131n zamanda bir\u00e7ok havayolu \u015firketinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ekonomik kay\u0131p tazminat\u0131 i\u00e7in Boeing'in sorumlulu\u011funun gitmesi ve dava a\u00e7mas\u0131 beklenmektedir.<\/p>\n \tYazar: Bengisu Delibalta<\/li>\n<\/ol>\n <\/p>\n <\/p>\n\n