Son bir y\u0131l içerisinde art arda ya\u015fanan uçak kazalar\u0131 sonras\u0131nda havac\u0131l\u0131k camias\u0131n\u0131n akl\u0131nda tek bir soru var: Uçtu\u011fumuz uçaklar gerçekten güvenli mi? Teknolojinin geli\u015fmesiyle birlikte elbette havac\u0131l\u0131k sektörü de geli\u015fti. Dünyan\u0131n en bilindik iki uçak firmas\u0131 Boeing ve Airbus da pe\u015f pe\u015fe geli\u015ftirdikleri son teknoloji uçaklar\u0131 tan\u0131tt\u0131lar. Hiç ku\u015fkusuz Boeing’in en yeni uça\u011f\u0131 737 Max 8 de (“Max”) sektörde büyük heyecan yaratt\u0131. Bununla birlikte havayolu firmalar\u0131 da filolar\u0131na bu uçaklar\u0131 sat\u0131n alarak ya da leasing (kiralama) yolu ile dahil ettiler. Ancak 28 Ekim 2018 tarihinde Lion Air’a ait Boeing 737 Max 8 tipli uça\u011f\u0131n Java denizine çak\u0131larak 189 ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetmesi sonucu gözler uça\u011f\u0131n teknik ar\u0131zas\u0131na çevrilmi\u015fken ayn\u0131 ko\u015fullarda 10 Mart 2019 tarihinde dü\u015fen Etiyopya Havayollar\u0131’na ait uça\u011f\u0131n ilk kaza ile benzer \u015fekilde dü\u015fmesi ve 157 ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetmesi sektörde adeta \u015fok etkisi yaratt\u0131. Birçok ülkede aktif bir \u015fekilde uçurulan Max uçaklar\u0131na duyulan güven sars\u0131l\u0131rken, aralar\u0131nda Türkiye, Çin, Etiyopya, Hollanda, \u0130ngiltere, Almanya, Fransa, Avusturya, Rusya ve ABD dahil toplamda 42 ülkede bu tipteki 370 uça\u011f\u0131n operasyonlar\u0131 geçici süreli\u011fine durduruldu ve ülkeler hava sahalar\u0131n\u0131 bu uçu\u015flara kapatt\u0131.<\/p>\n
Ya\u015fanan bu kazalar\u0131n as\u0131l sebebi neydi?<\/strong><\/p>\n Boeing, 737 Max 8 uça\u011f\u0131n\u0131n tasar\u0131mlar\u0131n\u0131 ku\u015fkusuz önceki 737 tipindeki uçaklardan daha farkl\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131. Daha geni\u015f bir gövdeye sahip olan bu yeni uça\u011f\u0131n daha büyük ve güçlü motorlar\u0131 vard\u0131. Bu motorlar\u0131n kanattaki konumland\u0131rmalar\u0131 ve daha yüksek iti\u015f gücü sa\u011flamalar\u0131 nedeniyle uçak ayn\u0131 tipteki di\u011fer uçaklardan farkl\u0131 olarak yatay düzleme daha büyük bir aç\u0131yla uçuyordu ve bu nedenle olu\u015fabilecek irtifa kay\u0131plar\u0131n\u0131n önüne geçebilmek için Boeing yeni bir yaz\u0131l\u0131m kulland\u0131. MCAS( Maneuvering Characteristics Augmentation System- Manevra Karakteristiklerini Takviye Sistemi) ad\u0131 verilen bu sistem ile uçak t\u0131rman\u0131\u015f durumunda süratsiz kald\u0131\u011f\u0131nda bilgisayar\u0131n kumandalara do\u011frudan müdahale etmesi söz konusudur. Her iki kazada da uydudan al\u0131nan sinyallerde uçaklar\u0131n t\u0131rman\u0131\u015f esnas\u0131nda irtifas\u0131nda sürekli bir de\u011fi\u015fiklik oldu\u011fu ve burnunun bir yukar\u0131 bir a\u015fa\u011f\u0131 manevra yapt\u0131\u011f\u0131 tespit edilmi\u015f olup bunun MCAS sistemindeki ar\u0131zadan oldu\u011fu dü\u015fünülmektedir.<\/p>\n Özellikle Lion Air kazas\u0131nda, MCAS sistemine uça\u011f\u0131n aç\u0131s\u0131 hakk\u0131nda bilgi veren AOA(Angle of Attack- Hücum Aç\u0131s\u0131) sensöründeki ar\u0131za nedeniyle elde edilen yanl\u0131\u015f bilgi yaz\u0131l\u0131mda yanl\u0131\u015f yorumlanm\u0131\u015f, sistem uça\u011f\u0131n stall oldu\u011funa kanaat getirerek uça\u011f\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131p burnunu \u0131srarla yere do\u011fru yöneltmeye çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda pilotlar\u0131n deyim yerindeyse sistem ile mücadele ederek t\u0131rman\u0131\u015fta burnu yukar\u0131 çevirmeye çal\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 ancak ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131klar\u0131 görülmü\u015ftür. <\/p>\n Boeing ilk kazadan sonra bu yeni sistemden \u015füphelenmi\u015f ve bir güncelleme duyurusu yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu duyuruda MCAS sorununu Max’lerde tek olan AOA sensörünün say\u0131s\u0131n\u0131 eski versiyonlarda oldu\u011fu gibi ikiye ç\u0131kararak giderebileceklerini belirtmi\u015ftir. Sensörler aras\u0131ndaki uyu\u015fmazl\u0131k 5,5 derece veya daha fazla oldu\u011funda MCAS sisteminin devreye girmeyece\u011fini, pilotlar\u0131n sisteme manuel olarak müdahale edebilmesinin mümkün oldu\u011funu aç\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Ancak bu güncelleme duyurusundan sonra da Etiyopya Havayollar\u0131’n\u0131n uça\u011f\u0131 da benzer \u015fartlarda yine ayn\u0131 MCAS sistem ar\u0131zas\u0131n\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f, pilotlar ar\u0131zan\u0131n ne oldu\u011funu tespit edebilmelerine ve sistemi devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmalar\u0131na ra\u011fmen yaz\u0131l\u0131mdaki hata sebebiyle sistem kendili\u011finden aktif hale gelmi\u015f ve kaza önlenememi\u015ftir.<\/p>\n Ya\u015fanan kazalar sonucunda Boeing’in hem uçakta bulunan yolcular\u0131n ölümlerinden dolay\u0131 cezai sorumlulu\u011funa hem de yolcu yak\u0131nlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 trajik kay\u0131plar sonucunda açm\u0131\u015f oldu\u011fu tazminat davalar\u0131 kapsam\u0131nda ve havayolu \u015firketlerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ekonomik kay\u0131plardan dolay\u0131 hukuki sorumlulu\u011funa gidilebilmesi mümkündür.<\/p>\n Kazalar\u0131n hukuki sorumlulu\u011fu kime aittir?<\/strong><\/p>\n Uçak kazalar\u0131nda sorumluluk belirlenirken ko\u015fullar tüm ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla de\u011ferlendirilir. Kazan\u0131n uça\u011f\u0131n mekanik ar\u0131zas\u0131ndan m\u0131, havan\u0131n de\u011fi\u015fen ko\u015fullar\u0131ndan m\u0131 yoksa pilotaj hatas\u0131ndan m\u0131 kaynakland\u0131\u011f\u0131 belirlenir. Bahsetti\u011fimiz bu iki kazan\u0131n da ayn\u0131 uçak ar\u0131zas\u0131ndan meydana geldi\u011fi anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki bu durumda uçak üreticisinin sorumlulu\u011fundan bahsetmek mümkündür. Ayr\u0131ca pilotlar\u0131n uça\u011fa yön vermede bir hatalar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 sürece pilotlar\u0131n sorumlulu\u011fundan bahsetmek mümkün de\u011fildir ki zaten her iki olayda da pilotlar uça\u011f\u0131 içinde bulunduklar\u0131 acil durumdan ç\u0131kartmak için ellerindeki uçu\u015f manuellerine göre do\u011fru say\u0131labilecek manevralar yapm\u0131\u015flard\u0131r. Endonezya’da dü\u015fen Lion Air uça\u011f\u0131n\u0131n pilotlar\u0131 AOA sensör ar\u0131zas\u0131 kaynakl\u0131 acil durumdan nas\u0131l ç\u0131k\u0131laca\u011f\u0131n\u0131n e\u011fitimini almad\u0131klar\u0131 yetkililerce ifade edilmektedir. Sadece bu havayollar\u0131n\u0131n pilotlar\u0131n\u0131n de\u011fil, bu uça\u011f\u0131 uçuran hiçbir havayolu \u015firketi pilotlar\u0131n\u0131n gereken e\u011fitimi almad\u0131klar\u0131 da Amerika dahil birçok ülke taraf\u0131ndan do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fitim vermekle yükümlü olan Boeing kazalardan sonra sorumluluktan kurtulmak için FAA’nin (Federal Aviation Administration- Uçu\u015f Standardizasyonu Kurulu) MCAS sistemi ile ilgili herhangi farkl\u0131 bir e\u011fitim verilmesine gerek duyulmayaca\u011f\u0131na dair raporunu yay\u0131nlayarak sorumluluktan kurtulmaya çal\u0131\u015fsa da asl\u0131nda uçaklar\u0131n üreticisi olarak uçu\u015fta meydana gelecek risklerle ilgili olarak bültenler yay\u0131nlamal\u0131 ve e\u011fitim vermelidir. Somut olayda pilotlar sistemin ve onu kontrol eden yaz\u0131l\u0131m\u0131n nas\u0131l i\u015fledi\u011fini e\u011fitimini almad\u0131klar\u0131 veya bu soruna dair bir bültenle bilgilendirilmediklerinden olas\u0131 bir acil durumda aksiyon alamayabilirler. Bu bilgilendirmeyi yapma görevi de uça\u011f\u0131n güvenli bir biçimde uçmas\u0131ndan sorumlu olan üretici firma Boeing’e aittir. ICAO kurallar\u0131na göre üretici Uçu\u015f Standardizasyon Kurulu (FAA)’nun uçu\u015fa elveri\u015flilik raporu do\u011frultusunda ilgili uçak modeli üzerinde yapt\u0131\u011f\u0131 teknik modifikasyonlar\u0131 ve uyar\u0131lar\u0131 içeren “service bulletin” ad\u0131 verilen, uçakta yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikleri ya da uçaktaki sistemsel sorunlar\u0131n uçu\u015f boyunca nas\u0131l kontrol edilece\u011fini ifade eden bültenler yay\u0131nlamal\u0131, yapt\u0131\u011f\u0131 kapsaml\u0131 ve önemli bir de\u011fi\u015fiklikte sistemle ilgili çevrimiçi ders atamal\u0131d\u0131r. Bu yükümlülük yaln\u0131zca ICAO ANNEX 6 Operation of Aircraft- Part 1(Uluslararas\u0131 Sivil Havac\u0131l\u0131k Sözle\u015fmesi Ek 6 Uça\u011f\u0131n \u0130\u015fletimi) regülasyonunda yer almamakta Boeing ve Havayolu \u015eirketleri aras\u0131ndaki sözle\u015fmelerde de Boeing’in yerine getirmesi gereken bir yükümlülük olarak ifade edilmi\u015ftir.<\/p>\n Boeing’in hukuki sorumlulu\u011funun dayana\u011f\u0131 nelerdir?<\/strong><\/p>\n MCAS sistemindeki hatadan dolay\u0131 dü\u015fen uçaklarda Boeing’in hukuki sorumlulu\u011funun dayana\u011f\u0131n\u0131 \u015funlar olu\u015fturur:<\/p>\n \tBoeing’in Havayolu \u015firketleriyle yapm\u0131\u015f oldu\u011fu sat\u0131\u015f veya kiralama sözle\u015fmeleri kapsam\u0131nda baz\u0131 hukuki sorumluluklar\u0131 vard\u0131r. Öncelikle uçak üretimi gibi tehlikeli bir i\u015ften kaynaklanan ekstra özen yükümlülü\u011fü bulunmaktad\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra sözle\u015fmelerde genellikle yer alan standart garanti hükümlerine göre Boeing uça\u011f\u0131n güvenli bir biçimde uçmas\u0131n\u0131 garanti eder ve bu nedenle üreticisi oldu\u011fu ay\u0131pl\u0131 ürünlerden sorumludur. Tedarik zinciri sorumlulu\u011fun belirlenmesinde bir kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa sebep vermeyecektir. Alt yüklenici konumunda olan bir yaz\u0131l\u0131m firmas\u0131 varsa bu yaz\u0131l\u0131m firmas\u0131n\u0131n hatas\u0131 oran\u0131nda sorumlulu\u011funa gidilmesi ve Boeing’le birlikte sorumlu olmalar\u0131 gerekti\u011fi yönünde iddialar olsa da yaz\u0131l\u0131m\u0131n her \u015fartta ve ko\u015fulda uçakla uyumlulu\u011funu test etmesi gereken Boeing’dir. EASA (European Aviation Safety Agency -Avrupa Havac\u0131l\u0131k Güvenlik Kurumu) kurallar\u0131na göre Boeing ortaya ç\u0131kartt\u0131\u011f\u0131 üründe üretim veya tasar\u0131m hatas\u0131 varsa bunu risk fayda testi ile ürünü piyasaya sunmadan önce denemeli, FAA’in uçu\u015fa uygunluk (airworthiness) denetiminden önce kendisinin tüm \u015fart ve ko\u015fullarda ürünün sorunsuz çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan emin olmal\u0131d\u0131r[1]<\/a>. Yaz\u0131l\u0131m\u0131n uçak sistemlerine uyumlulu\u011funu da (Compatibility Test) test etmeli, bir sorunla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 takdirde yaz\u0131l\u0131m üreticisi ile i\u015f birli\u011fi halinde bunu düzeltmelidir. Ama en nihayetinde uça\u011f\u0131 sat\u0131n alan havayolu firmas\u0131 taraf\u0131ndan uça\u011f\u0131 beklenenin ötesinde tehlikeli k\u0131lan bu yaz\u0131l\u0131m\u0131n yol açabilece\u011fi sorunlar üretici taraf\u0131ndan daha ilk uçu\u015fa ç\u0131kmadan önce belirlenmeli, ürün makul bir biçimde güvenli hale getirilebilmelidir. Bu sebeple ürünün tam ve düzgün biçimde çal\u0131\u015fmamas\u0131 durumunda üreticisinin tek sorumlu olmas\u0131 da kaç\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n \tHavayolu Firmalar\u0131n\u0131n 737 Max tipi uçaklar\u0131n operasyonunu durdurmalar\u0131 sebebiyle ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131lar nedir? Bu durumun Boeing’e tezahürünün nas\u0131l olmas\u0131 beklenmektedir?<\/p>\n \tFilosuna 737 Max bulunan havayolu firmalar\u0131 ya\u015fanan kazalardan sonra güvenlik çekinceleri ve mü\u015fteri tepkisi nedeniyle bu uçaklar\u0131n operasyonlar\u0131n\u0131 durdurmu\u015flar ve bu uçakla yapmay\u0131 planlad\u0131klar\u0131 bütün seferleri ya iptal etmi\u015fler ya da filolar\u0131ndaki di\u011fer uçaklarla bu durumu çözmeye çal\u0131\u015fm\u0131\u015flar hatta baz\u0131 \u015firketler operasyonlar\u0131n\u0131 aksatmamak ad\u0131na yeni uçaklar kiralamak durumunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Sat\u0131n al\u0131nm\u0131\u015f veya kiralanm\u0131\u015f olan bu uçaklar hangarlarda uçmay\u0131 bekleyece\u011fi günü beklerken yolcular ise geciken uçu\u015flar\u0131n\u0131 havaalanlar\u0131nda bekletilmektedirler. Ku\u015fkusuz ki bu durum hem yolcu memnuniyetsizli\u011fine yol açm\u0131\u015f hem de havayolu \u015firketlerini mü\u015fterilerine kar\u015f\u0131 zor durumda b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra büyük mebla\u011flar ödenerek büyük hayallerle getirilen uçaklar\u0131n kullan\u0131lamamas\u0131 \u015firketler için ciddi bir ekonomik kayba sebebiyet vermi\u015ftir. Norveç Havayollar\u0131 CEO’sunun “Bu zarar\u0131n faturas\u0131n\u0131 uça\u011f\u0131n üreticilerine gönderece\u011fiz” \u015feklinde yapt\u0131\u011f\u0131 aç\u0131klamadan da anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 üzere yak\u0131n zamanda birçok havayolu \u015firketinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ekonomik kayb\u0131 tazmin için Boeing’in sorumlulu\u011fun gitmesi ve dava açmas\u0131 beklenmektedir.<\/p>\n \tYazar: Bengisu Delibalta<\/li>\n<\/ol>\n <\/p>\n <\/p>\n\n