S-400 Hava Savunma Sistemi (“S-400”) ve F-35 Mü\u015fterek Taarruz Uça\u011f\u0131 Projesi (“F-35 Projesi”) özelindeki restle\u015fmelerde kullan\u0131lan siyasi ortam\u0131n gerilmesi ile birlikte Amerika Birle\u015fik Devletleri (“ABD”) ve Türkiye savunma sanayiini makro düzeyde nas\u0131l etkileyebilece\u011fini 20 Haziran 2019 tarihli, “S-400, F-35 ve CAATSA Yapt\u0131r\u0131mlar\u0131” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131m\u0131zda kaleme alm\u0131\u015f ve söz konusu etkinin boyutlar\u0131n\u0131 savunma sanayii genelinde \u015fekillendirecek en önemli hususun uygulanacak yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n kapsam\u0131 oldu\u011funu belirtmi\u015ftik. Vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z sonuç ise, CAATSA ve F-35 Projesi temelinde \u015fekillenebilecek yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n sonuçlar\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131n kesin olmakla birlikte yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n kapsam\u0131 ve bu sonuçlar\u0131n etkisinin derinli\u011fi ve kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ise siyasi ve diplomatik geli\u015fmeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda \u015fekillenece\u011fi yönündeydi.<\/p>\n
\u015eirketler özelinde ise, olas\u0131 yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n her iki ülkenin savunma sanayii \u015firketleri üzerindeki etkilerinin boyutlar\u0131n\u0131, \u015firketlerin ticari faaliyetleri kapsam\u0131nda taraf\u0131 olduklar\u0131 sözle\u015fmelerin, \u015firketleri bu tür krizlere kar\u015f\u0131 korur nitelikte haz\u0131rlan\u0131p haz\u0131rlanmad\u0131\u011f\u0131 belirleyecektir. Do\u011fas\u0131 gere\u011fi politik risklerden etkilenmesi kaç\u0131n\u0131lmaz olan savunma sanayii alan\u0131nda yap\u0131lan sözle\u015fmelerin, “ihracat izinleri”, “tek kaynak üretici” ve “mücbir sebepler” gibi hususlar\u0131 detayl\u0131 bir \u015fekilde düzenlemesi tedbirli olman\u0131n ötesinde bir gereklilik olarak kar\u015f\u0131m\u0131za ç\u0131kmaktad\u0131r. \u0130\u015fbu yaz\u0131m\u0131zda, her iki ülke savunma sanayii \u015firketlerinin olas\u0131 ambargolar dahilinde sözle\u015fmesel sorumluluklar\u0131n\u0131 ifa edememeleri durumunda ortaya ç\u0131kabilecek hukuki meseleleri ve olas\u0131 sonuçlar\u0131n\u0131 inceledik.<\/p>\n
Türk Savunma Sanayine Olas\u0131 Etkileri <\/strong><\/p>\n Türk Silahl\u0131 Kuvvetleri envanteri incelendi\u011finde görülece\u011fi üzere, halihaz\u0131rda kullan\u0131lan ate\u015fli silah ve askeri teçhizatlar\u0131n önemli bir k\u0131sm\u0131 ABD men\u015feli teknik donan\u0131mlardan olu\u015fmaktad\u0131r[1]<\/a>. \u0130lgili teknik donan\u0131mlar\u0131n uzun vadeli kullan\u0131m amac\u0131yla temin edildi\u011fi ve bu amac\u0131n sa\u011flanmas\u0131 için üretici firmalardan yap\u0131lacak teknik parça tedarikine devaml\u0131 olarak ihtiyaç duyuldu\u011fu bir gerçektir.<\/p>\n Uygulamada bu tedarik gereksinimlerinin giderilmesi için Türk savunma sanayiinde faaliyet gösteren pek çok yerli ve yabanc\u0131 firma ihalelere kat\u0131lmakta yahut do\u011frudan al\u0131ma taraf olarak yükümlülük alt\u0131na girmektedir. Bunun sonucu olarak, kamu ile sözle\u015fme ili\u015fkisine giren \u015firketlerin ABD men\u015feli teknik donan\u0131mlara ili\u015fkin gerçekle\u015ftirilecek tedariklerde, tek kaynak üretici konumundaki ABD firmalar\u0131 ile birlikte çal\u0131\u015fmalar\u0131 gerekmektedir. ABD’nin ba\u015fta CAATSA[2]<\/a> olmak üzere, Türkiye’ye savunma sanayine ili\u015fkin ihracat sürecini etkileyecek bir yapt\u0131r\u0131m uygulamas\u0131 halinde tek kaynak üretici konumundaki ABD savunma sanayi \u015firketleri ile tedarik konusunda i\u015fbirli\u011fi yap\u0131lamamas\u0131 ihtimaller dahilinde oldu\u011fundan, sözle\u015fmedeki edimlerin ifa edilmesi de tehlikeye girebilecektir. Kamu ihale sözle\u015fmelerinden do\u011fan edimlerin taahhüt edildi\u011fi gibi ifa edilmemesinin, teminatlar\u0131n gelir kaydedilmesi ve söz konusu \u015firketlerin ihalelerden yasaklanmas\u0131 gibi riskler bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirildi\u011finde ilgili hususun yükleniciler aç\u0131s\u0131ndan önemi daha iyi anla\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n ABD Savunma Sanayi \u015eirketlerine Olas\u0131 Etkileri<\/strong><\/p>\n ABD savunma sanayi \u015firketleri Türkiye’deki savunma sanayi pazar\u0131na tedarikçi olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra do\u011frudan yüklenici olarak da faaliyet göstermektedir. Bu giri\u015fimler baz\u0131 projeler aç\u0131s\u0131ndan ABD firmalar\u0131n\u0131n Offset\/Sanayi Kat\u0131l\u0131m\u0131[3]<\/a> yükümlülükleri üstlenmesine sebep olabilmektedir. Olas\u0131 yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n Türk savunma sanayi \u015firketlerinin tedarik sürecinde aksamalara yol açabilece\u011fi gibi Türk savunma sanayi pazar\u0131nda sözle\u015fme ili\u015fkisine giren ABD \u015firketlerinin de olas\u0131 yapt\u0131r\u0131mlardan olumsuz etkilenmesi ihtimaller dahilindedir. Yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n etkisiyle Offset sözle\u015fmelerinin ifa imkan\u0131 ortadan kalkabilece\u011fi gibi Offset sözle\u015fmesine esas te\u015fkil eden kamu ihale sözle\u015fmesinin ifa edilemez hale gelmesi sebebiyle Offset sözle\u015fmesinin tadil veya zeyil edilmesi ihtiyac\u0131 da ortaya ç\u0131kabilecektir.<\/p>\n Mevzuattaki Durum<\/strong><\/p>\n Yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz türden bir ifa imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 halinde sorunun çözülmesi için mücbir sebep hükümlerine ba\u015fvurulmas\u0131 gündeme gelecektir. \u0130lgili mevzuat olan 4735 say\u0131l\u0131 Kamu \u0130haleleri Kanunu mücbir sebep kabul edilebilecek halleri do\u011fal afetler, kanuni grev, genel salg\u0131n hastal\u0131k, k\u0131smi veya genel seferberlik ilan\u0131 ve gerekti\u011finde Kamu \u0130hale Kurumu taraf\u0131ndan belirlenecek benzeri di\u011fer haller olarak düzenlemi\u015ftir.<\/p>\n Öte yandan bir yüklenicinin mücbir sebep iddias\u0131na dayanarak süre uzat\u0131m\u0131 yahut sözle\u015fmenin tasfiyesini talep etme hususlar\u0131 yükleniciden kaynaklanan bir kusurun ileri gelmemi\u015f olmas\u0131, mücbir sebebin taahhüdün yerine getirilmesine engel nitelikte olmas\u0131, yüklenicinin bu engeli ortadan kald\u0131rmaya gücünün yetmemi\u015f bulunmas\u0131, mücbir sebebin meydana geldi\u011fi tarihi izleyen yirmi gün içinde yüklenicinin idareye yaz\u0131l\u0131 olarak bildirimde bulunmas\u0131 ve iddialar\u0131n\u0131 yetkili mercilerden al\u0131nm\u0131\u015f belgelerle desteklemesi \u015fartlar\u0131na ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Elbette mevzuat\u0131n yan\u0131 s\u0131ra mücbir sebepten etkilenecek sözle\u015fmenin konuya ili\u015fkin getirmi\u015f oldu\u011fu düzenlemeler de her olay özelinde dikkate al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Zira uygulamada idare ve yüklenicilerin mevzuattaki düzenlemeye ek olarak mücbir sebepler öngördükleri yahut mevzuattaki düzenlemeleri detayland\u0131rd\u0131klar\u0131 görülmektedir. Taraflar, mücbir sebebin varl\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin hususlarda uzla\u015fabildikleri takdirde, ba\u015fta tasfiye olmak üzere, bu durumun sonuçlar\u0131na ili\u015fkin sözle\u015fme hükümlerine ba\u015fvurabileceklerdir. Ancak uygulamada mücbir sebebin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n taraflar aras\u0131nda pek çok kez uyu\u015fmazl\u0131k ç\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ve bu hususun yarg\u0131ya intikal ettirildi\u011fi görülmektedir.<\/p>\n Mücbir sebebin olu\u015fup olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 uyu\u015fmazl\u0131k konusu oldu\u011funda ise üzerinde durulmas\u0131 gereken hususlar iddia edilen olay\u0131n ne kadar öngörülebilir oldu\u011fudur. Öngörülebilirli\u011fe ili\u015fkin muhakemede mücbir sebep hallerinin ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden taraf\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 en büyük zorluk ise öngörülemez oldu\u011funu öne sürdü\u011fü durumun tespiti ve gerekli tedbirlerin al\u0131nmas\u0131 konusunda basiretli tacir gibi davranma sorumlulu\u011funu yerine getirip getirmedi\u011fidir. Basiretli tacir sorumlulu\u011funun söz konusu oldu\u011fu hadiselerde bu kavramlar\u0131n daha kat\u0131 bir \u015fekilde uygulanmas\u0131 da önemli bir husustur.<\/p>\n Mücbir sebep ve savunma sanayi alan\u0131nda gerçekle\u015ftirilen tedarik sözle\u015fmelerine etkisi hususu yarg\u0131ya intikal ettirildi\u011fi takdirde dikkat edilmesi gereken ilk husus, bu tip sözle\u015fmelerin imzalanmas\u0131 itibariyle, taraflar\u0131 fark etmeksizin, tipik bir sözle\u015fme haline gelmesi sebebiyle uyu\u015fmazl\u0131klar\u0131n çözümlenmesinde adli yarg\u0131n\u0131n görevli olaca\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yukar\u0131da konuya ili\u015fkin düzenlemelerine yer verdi\u011fimiz Kamu \u0130hale Sözle\u015fmeleri Kanunu’nun 36. maddesince 6098 say\u0131l\u0131 Türk Borçlar Kanunu’na at\u0131f yap\u0131larak ilgili kanunun hükümlerinin tamamlay\u0131c\u0131 norm olarak göz önünde bulundurulmas\u0131 öngörülmü\u015ftür. Türk Borçlar Kanunu ise mücbir sebep kavram\u0131na aç\u0131kça yer vermese de 136. maddesinde ifa imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 düzenlemi\u015ftir. Bahsedilen ifa imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 fiili yahut hukuki olabilmektedir. Hukuki imkans\u0131zl\u0131k k\u0131saca beklenmeyen bir yasal de\u011fi\u015fiklik ya da yetkili otorite karar\u0131 nedeniyle sözle\u015fmesel edimlerin yerine getirilememesi olarak tan\u0131mlanabilirken, fiili imkans\u0131zl\u0131k maddi sebeplerden kaynaklanan imkans\u0131zl\u0131k türü olarak özetlenebilmektedir. Her ne kadar iki farkl\u0131 imkans\u0131zl\u0131k türü düzenlenmi\u015f olsa da iki durumun da hukuken sonuçlar\u0131 ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n Özetle, bu yaz\u0131da kaleme al\u0131nan senaryonun vuku bulmas\u0131 halinde, Kamu \u0130hale Sözle\u015fmeleri Kanunu’nda düzenleme bulan mücbir sebep ve Türk Borçlar Kanunu’nda düzenleme bulan ifa imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 hükümleri birlikte uygulanacak; yükleniciler mahkemeye ba\u015fvurup sözle\u015fmenin tasfiyesi yahut kimi hükümlerinin de\u011fi\u015ftirilmesi talebinde bulunabilecektir. Dolay\u0131s\u0131yla ABD taraf\u0131ndan kamuoyunda tart\u0131\u015f\u0131lan yapt\u0131r\u0131mlara ba\u015fvurulmas\u0131, ba\u015fta ithalat\/ihracat rejimleri olmak üzere, yüklenicilerin tedarik edimlerini ifas\u0131 aç\u0131s\u0131ndan büyük önem ta\u015f\u0131yan yasal düzenlemeleri etkileyerek sözle\u015fmesel edimlerinin ifas\u0131n\u0131 imkans\u0131z k\u0131labilece\u011finden mücbir sebep nedeniyle sözle\u015fmelerin tasfiyesi talepleri söz konusu olabilecektir.<\/p>\n [1]<\/a>Konuya ili\u015fkin detayl\u0131 inceleme için takip eden linki de\u011ferlendirebilirsiniz: <\/em>https:\/\/armedforces.eu\/Turkey<\/em><\/a> (eri\u015fim tarihi: 19.06.2019)<\/p>\n